Kemaliye Evleri

0

Özgün mimarî özellikleriyle dikkat çeken Kemaliye evlerinin en güzel örneklerini ilçe merkezi ile Apçağa, Başpınar, Ergü, Ocak, Salihli, Sırakonak, Yeşilyamaç, Yeşilyurt ve Yuva köylerinde görmek mümkündür. Konut mimarîsi üzerinde eğimli arazi yapısı, mutedil karasal iklim koşulları, ahşap ve taş materyalin bolluğu gibi doğal çevre faktörleri yanında, zengin tarih ve kültür birikiminin de etkili olduğu anlaşılmaktadır. İlçedeki bu özgün mimarî doku bir doktora tezi çalışmasına konu olmuştur. Kemaliye evleriyle ilgili açıklamalar ve şekiller, bu çalışmaya ve kişisel gözlemlerimize dayanmaktadır.
kemaliye-tarihi-evlerKemaliye evleri ana kat düzeyine kadar ahşap hatıllı moloz taş, ana kat ve kaçak katın ise kerpiç dolgulu ahşap karkas düzeninde inşa edildiği geleneksel Selçuklu-Osmanlı mimarîsinin izlerini taşırlar. Konutlarda çevrenin doğal gereci olan taşın yanında, özellikle Refahiye’den getirilen ahşap malzeme yoğun bir şekilde kullanılmıştır. Ulaşım olanaklarının kısıtlı olduğu tarihî devirlerde Refahiye ormanlarından kesilen çam ve ceviz tomruklarının Kemaliye’ye ulaştırılmasında Karasu ırmağından yararlanılmıştır. Dış cephe kaplamasında dahi ahşabın yoğun bir şekilde kullanılmış olması, halkın geçmişteki gelir ve kültür düzeyi hakkında ipuçları vermektedir. Konutlarda kerpiç kullanımı dolgu gereci olmaktan öteye gitmemiştir. Demir ise, pencere korkuluklarının yanında, süsleyici öğe olarak kullanılmıştır.
Tipik Kemaliye evleri daha çok ilçe merkezinde, Taşdibi ve Dörtyolağzı mahallelerinde yoğunlaşmaktadır. Karasu vadisi kıyısından itibaren Harmancık dağı yamacına yaslanmış olan kasaba, kuzey-güney doğrultusunda yaklaşık 71 ha.lık bir alana yayılmıştır. Eğimi % 30-45 arasında değişen yamaca yaslanmış olan yerleşme dokusunun en belirgin özelliği, yolların iki kenarına sıralanan ayrık veya bitişik nizam konutlar ile bu konut sıralarını eğime dik yönde birbirine bağlayan setlendirilmiş bahçelerden oluşmasıdır. Konut alanına oranla oldukça büyük sayılabilecek parsellerden oluşan bahçeler, fizikî mekân örüntüsü içinde yeşil dokunun egemenliğini sağlamıştır. Ana görsel yönlendiricinin Karasu ırmağı olduğu yerleşim düzeninde, sokağın konut ile ilişkisi sadece evin giriş kapısı bakımından değer taşır. Yerleşme fonksiyonel bakımdan çarşı, yönetim merkezi, dinî ve sosyal merkez ile konut alanlarından oluşmaktadır. Tarihî gelişim süreci içinde çarşı ve yönetim merkezi geçirdiği yangınlar ve modernleşme süreciyle birlikte belirli ölçüde değişmesine karşın, diğer fonksiyonel alanlar otantik özelliğini korumuşlardır. Cami, medrese, hamam ve çeşmeden oluşan dinî ve sosyal merkez yerleşmenin temel varlık nedeni olan Kadıgölü kaynağı çevresinde şekillenmiştir. Toplam on mahalleden meydana gelen konut fonksiyon alanında ise bir kısmı otantik mimarî özelliğini koruyan 500 kadar konut bulunmaktadır.kemaliye-kapi-kolu

Kemaliye evleri genellikle iki veya üç katlı konutlardan oluşmaktadır. Konutun konumu ve arazinin eğim durumu kat sayısını belirleyen en önemli faktörlerdir. Bazı konutlarda alt kat ve ana kata ek olarak taban alanının yaklaşık yarısı tutarındaki kaçak katı ve ikinci bir alt kat (yer katı, mağza, soğukluk,) bulunmakta, dolayısıyla kat sayısı dörde kadar çıkmaktadır. Konut mimarîsinin ilginç özelliklerinden biri de eğim faktörünün de etkisiyle kaçak katı dışında bütün katların bağımsız olarak dış çevre ile bağlantı sağlayabilmesidir. Genellikle ana kata arka cepheden, alt kata ise ön ve yan cephelerden girilir. Roma medeniyetinin izlerini taşıyan ve gaban adı verilen merdiven biçiminde dizayn edilmiş dar taş yollar, evlerin siluetiyle uyum içerisindedir.

İnşa edildikleri dönemde yaşam, hizmet ve üretim mekânı biçiminde tasarlanan Kemaliye evlerinin iç mimarîsi üzerinde sosyoekonomik yapı belirleyici olmuştur. Mevsimlik kullanıma ayrılmış yazlık ve kışlık odalar, selamlık odası ve baş oda ile sofanın bir bölümünü oluşturan divanhane başlıca oturma birimleridir. Bunlar arasında selamlık odasının ayrı bir yeri vardır. Selamlık, dışarıdan gelen yabancı erkek konukların ağırlandığı bir birim olmanın yanında, bazı konutlarda genişletilmek suretiyle âdetâ köy odası işlevi görmüştür. Yine bu odalarda yöre halkının temel geçim kaynaklarından olan halı ve bez dokuma işlerinin de yapıldığı anlaşılmaktadır. Hizmet birimleri ise ahır, samanlık, kiler (soğukluk), mutfak, dam (yetme) ve kahve ocağından oluşmaktadır. Ana kat oturma birimi, alt kat ve kaçak kat ise hizmet birimi ağırlıklıdır. Geleneksel Türk odasının vazgeçilmez öğeleri olan yüklük, dolap, lambalık ve çiçeklik Kemaliye evlerinde yalın fakat işlevsel bir şekilde yerlerini almışlardır.
Kemaliye evleri dış cephe tasarımları bakımından ilginç özelliklere sahiptirler. Ön cephede alt kat, yer katıyla birlikte âdetâ bir taş kütle görünümündedir. Ana katın cephesi ise dışa doğru çıkmaları, artan pencere sayısı ve ahşap kaplamalı duvar yüzeyleri ile farklı bir biçim kazanır. Çıkma ile mekânda genişleme sağlanmaktadır. Bu prizmatik görünüm, düz damlı konutun çizgisel saçak düzeniyle tamamlanır. Alt katın sokağa açılan pencereleri oldukça küçük ve kepenkli yapılmak suretiyle dışarıyla ilişkiler sınırlandırılmış, buna karşın ana katta geniş ve çok sayıda pencere konularak yaşama birimlerinin ışık düzeyi ve bakış açısı artırılmıştır.kemaliye
Kemaliye evlerinin döşeme, saçak, merdiven, kapı ve pencere donanımları da oldukça ilgi çekicidir. Temel döşeme malzemesinin taş ve ahşap olduğu konutlarda iç mekânların seki altları ile dış mekânlar küçük dere taşlarının yan yana dizilmesinden meydana gelen ve rıhtım olarak adlandırılan kaplamayla kaplanmış; odaların seki üstlerinde, divanhanede ve tavanlarda ise ahşap kullanılmıştır. Düz damların etrafındaki saçaklar konutu korumanın yanında ahşapla kaplı dış cepheye ayrı bir estetik görünüm kazandırır. Konutun içerisinde katlar arasında bağlantıyı sağlayan ahşap oymalı merdivenler mekâna görsel bir güzellik katmaktadır. Kemaliye evlerinde kapılar ve pencereler farklı bir estetik görünüme sahiptirler. Ahşaptan yapılmış çift kanatlı dış kapılar mıh adı verilen demir çivilerle süslenmiştir. Kapı kanatları üzerindeki dövme demirden yapılmış tokmaklar ve aynalar, zengin motifleri ve işlevleriyle dikkat çekerler. Tokmaklar, inanç ve gelenekler doğrultusunda erkeklerin ve kadınların ayrı kullanımına göre tasarlanmış olup, kalın ve ince sesler çıkarmaktadırlar. Her katta ayrı bir tarzda tasarlanmış ahşap pencereler ise küçük parçalardan oluşan kanat sistemleri ve demir parmaklıklarıyla konuta görsel bir zenginlik katmaktadır.

Comments

comments

Paylaş.

Yazar Hakkında

Erzincan'a ve Erzincanlı'ya dair paylaşmak istediğiniz ne varsa lütfen bize iletin. Beraber olmak ve haberdar olmak için buradayız. info@erzincanyasam.com

Bir yorum bırak